Nghề khảm trai Chuôn Ngọ: Bảo tồn di sản trong thời đại số

Những người thợ thủ công tập trung cao độ trong từng công đoạn.

Tiếp nối những dòng lịch sử tự hào, hành trình gìn giữ “hồn” cốt của làng Chuôn Ngọ ngày nay không chỉ nằm ở việc bảo tồn kỹ thuật cũ, mà còn là cuộc chiến sinh tồn giữa giá trị thủ công và sự lấn át của công nghiệp hóa.

Những nút thắt trong bối cảnh hiện đại

Dù sở hữu kho tàng di sản đồ sộ, nghề khảm trai Chuôn Ngọ đang đứng trước những thử thách nghiệt ngã. Sự xuất hiện của công nghệ khắc CNC và các loại vật liệu nhân tạo giá rẻ đã tạo ra một áp lực cạnh tranh khốc liệt về giá thành. Những sản phẩm sản xuất hàng loạt, thiếu đi cái “thần” của người nghệ nhân, đang dần làm bão hòa thị trường, khiến khách hàng đôi khi lãng quên giá trị của những sản phẩm được mài dũa bằng tâm huyết hàng tháng trời.

Bên cạnh đó, sự chuyển dịch về thị hiếu thẩm mỹ cũng là một bài toán khó. Giới trẻ hiện nay ưa chuộng phong cách nội thất tối giản, hiện đại, khiến những món đồ khảm trai cầu kỳ, nặng tính cổ điển vốn gắn liền với sập gụ, tủ chè dần trở nên “kén” người chơi. Đáng ngại hơn cả là bài toán nhân lực; trước sức hút của các khu công nghiệp, lớp trẻ làng Chuôn Ngọ không còn mặn mà với việc ngồi miệt mài bên phiến gỗ, vỏ trai, dẫn đến nguy cơ đứt gãy mạch truyền nghề của cha ông.

Nghệ nhân khảm trai Nguyễn Đức Biết (người ngoài cùng bên trái)

Làm mới di sản để vươn tầm

Để tinh hoa không bị mai một, những nghệ nhân tâm huyết tại Chuôn Ngọ đã và đang thực hiện những cuộc “cách mạng” âm thầm nhưng quyết liệt. Không còn bó hẹp trong không gian thờ tự hay nội thất cổ, nghề khảm trai nay đã bắt đầu hiện diện trên những món đồ gia dụng hiện đại như hộp quà tặng cao cấp, tranh treo tường nghệ thuật, hay thậm chí là vỏ điện thoại và đồ trang sức tinh xảo. Đây chính là cách để khảm trai bước vào đời sống đương đại một cách tự nhiên và bền vững nhất.

Việc đục mảnh gỗ theo hình vẽ sâu vừa bằng miếng trai, ốc được thợ thủ công thực hiện cẩn thận.

Việc ứng dụng chuyển đổi số và tham gia chương trình OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) cũng mở ra hướng đi mới. Các sản phẩm của làng nghề giờ đây không chỉ nằm sau lũy tre làng mà đã xuất hiện trên các sàn thương mại điện tử, vươn tầm ra thị trường quốc tế, khẳng định giá trị của một thương hiệu quốc gia.

Gìn giữ tinh hoa nghề khảm làng Chuôn Ngọ không chỉ là câu chuyện của riêng một làng nghề, mà là hành trình bảo tồn một “bảo tàng sống” về văn hóa và lòng kiên trì của người Việt. Giữa nhịp sống hối hả, những mảnh xà cừ óng ánh dưới bàn tay người thợ vẫn đang kể câu chuyện ngàn năm, nhắc nhở hậu thế rằng: chỉ có những giá trị đi từ tâm huyết và bàn tay tài hoa mới có thể chiến thắng được thời gian.